ระบบสาธารณสุขไทยมักถูกยกย่องว่าเป็นหนึ่งในระบบที่ดีที่สุดในโลกสำหรับประเทศที่มีรายได้ปานกลาง และในหลายมิตินั้นคำยกย่องนั้นมีฐานที่มาที่ไป แต่เมื่อมองให้ลึกกว่าตัวชี้วัดที่แวววาว จะพบว่าระบบสาธารณสุขไทยกำลังเผชิญกับแรงกดดันที่สะสมมาอย่างต่อเนื่อง และหากไม่มีการปฏิรูปอย่างจริงจังและทันท่วงที บางส่วนของระบบอาจถึงจุดแตกหักในทศวรรษหน้า
จุดแข็งที่แท้จริงของระบบสาธารณสุขไทย
ก่อนวิจารณ์ ต้องยอมรับก่อนว่าระบบสาธารณสุขไทยมีความสำเร็จที่น่าภาคภูมิใจหลายประการ อายุขัยเฉลี่ยของคนไทยอยู่ที่ 77.2 ปีในปี 2025 สูงกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศที่มีรายได้ระดับเดียวกัน อัตราการเสียชีวิตของเด็กทารกอยู่ที่ 7.2 ต่อ 1,000 การเกิดมีชีพ ดีกว่าหลายประเทศที่มี GDP ต่อหัวสูงกว่าไทย
โครงการหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (บัตรทอง) ที่เริ่มในปี 2545 เป็นหนึ่งในการปฏิรูปนโยบายสาธารณะที่สำคัญที่สุดของไทย ทำให้ประชาชนราวร้อยละ 74 สามารถเข้าถึงบริการสุขภาพโดยไม่ต้องจ่ายค่ารักษาที่เคาน์เตอร์ ลดอัตราครัวเรือนที่ล้มละลายเพราะค่ารักษาพยาบาลลงได้อย่างมีนัยสำคัญ ประเทศไทยยังเป็นศูนย์กลางการท่องเที่ยวเชิงการแพทย์ที่สำคัญในภูมิภาค โรงพยาบาลเอกชนระดับแนวหน้าอย่างบำรุงราษฎร์ กรุงเทพ และสมิติเวช มีมาตรฐานที่เทียบได้กับโรงพยาบาลชั้นนำในยุโรปและสหรัฐ ในราคาที่ต่ำกว่า 3-5 เท่า
ความตึงเครียดในระบบที่กำลังพอกพูน
แต่จุดแข็งที่กล่าวมาอยู่คู่กับจุดอ่อนที่ลึกและกำลังรุนแรงขึ้น ความเหลื่อมล้ำระหว่างระบบสาธารณสุขของภาครัฐและเอกชนยังคงกว้างอย่างน่าหนักใจ ผู้ป่วยในระบบบัตรทองที่ต้องรอคิวในโรงพยาบาลรัฐ 4-8 ชั่วโมงเพื่อพบแพทย์เป็นเรื่องธรรมดา ขณะที่โรงพยาบาลเอกชนที่อยู่ข้างๆ รับผู้ป่วยที่มีกำลังจ่ายได้ภายใน 30 นาที ระบบสาธารณสุขสองมาตรฐานนี้สะท้อนความเหลื่อมล้ำทางสังคมในรูปแบบที่เป็นรูปธรรมที่สุด
บุคลากรทางการแพทย์คือหัวใจของปัญหา ไทยมีแพทย์ต่อประชากรในอัตรา 1 คน ต่อ 1,000 คน ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย OECD ที่ 3.6 คน ต่อ 1,000 คนมากกว่า 3 เท่า และยิ่งน่ากังวลกว่านั้น การกระจายตัวของแพทย์ในประเทศนั้นไม่สม่ำเสมออย่างยิ่ง กรุงเทพฯ มีแพทย์หนาแน่นกว่าภาคอีสานเกือบ 10 เท่า การที่แพทย์เก่งๆ ไหลเข้าโรงพยาบาลเอกชนเพราะรายได้ที่สูงกว่า 5-8 เท่า ทำให้โรงพยาบาลรัฐขาดแคลนแพทย์ผู้เชี่ยวชาญอย่างต่อเนื่อง
ปัญหาความเครียดและการ Burnout ของบุคลากรทางการแพทย์ในภาครัฐถึงระดับวิกฤตในหลายพื้นที่ พยาบาลในโรงพยาบาลรัฐชนบทหลายคนดูแลผู้ป่วยหลายสิบรายในเวร 12 ชั่วโมง ในขณะที่เพื่อนร่วมวิชาชีพในโรงพยาบาลเอกชนกรุงเทพมีภาระงานที่เบากว่าและเงินเดือนสูงกว่า สภาพเช่นนี้ส่งผลต่อทั้งคุณภาพการรักษาและอัตราการลาออกของบุคลากร
ความท้าทายที่กำลังซ้อนทับกันในอนาคต
ความท้าทายที่ใหญ่ที่สุดที่รออยู่ข้างหน้าคือการเผชิญกับสังคมสูงวัยโดยที่ระบบยังไม่พร้อม ภายในปี 2030 ผู้สูงอายุจะคิดเป็นร้อยละ 25 ของประชากร ความต้องการบริการดูแลระยะยาว (Long-term Care) จะเพิ่มขึ้นมหาศาล แต่ปัจจุบันระบบ Long-term Care สาธารณะของไทยยังอยู่ในระดับต้นเตาะแตะ งบประมาณสาธารณสุขที่คิดเป็นเพียงร้อยละ 3.8 ของ GDP จะต้องรับภาระที่เพิ่มขึ้นเป็นหลายเท่าตัว
โรคไม่ติดต่อ (NCDs) อย่างเบาหวาน ความดันโลหิตสูง มะเร็ง และโรคหัวใจ กลายเป็นสาเหตุการเสียชีวิตและความเจ็บป่วยหลักของคนไทย ซึ่งต้องการการดูแลต่อเนื่องระยะยาวและมีต้นทุนสูง ระบบที่ออกแบบมาสำหรับโรคติดต่อเฉียบพลันยังปรับตัวรับมือกับภาระ NCDs ได้ไม่ดีพอ การลงทุนในการป้องกันและส่งเสริมสุขภาพเพื่อลดการเจ็บป่วยตั้งแต่ต้นทางจึงเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุด แต่กลับได้รับงบประมาณน้อยที่สุดเสมอมา ระบบสาธารณสุขไทยยืนอยู่ที่ทางแยก ทิศทางที่เลือกในช่วง 5-10 ปีข้างหน้าจะกำหนดว่าระบบนี้จะยังคงเป็นจุดแข็งของประเทศหรือกลายเป็นจุดอ่อนที่ถ่วงรั้งการพัฒนาในทศวรรษหน้า